Kind die op het toetsenbord drukt op een computerscherm

Onderwijsinnovatie en ICT

Het lectoraat Onderwijsinnovatie en ICT houdt zich bezig met duurzame onderwijsvernieuwing in verbinding met relevante technologieën.

Onderwijs heeft tot doel dat leerlingen/studenten leren samenleven in een kennismaatschappij die gekenmerkt wordt door diversiteit. Een complexe maatschappij  waarvan de inrichting diepgaand beïnvloed wordt door ICT-ontwikkelingen. Deze ontwikkelingen zijn overal zichtbaar: in de globaliserende economie, in een zich ontwikkelende arbeidsmarkt en uiteraard in ons dagelijks leven. Dat vraagt veel van leraren. Zij creëren -samen met anderen- een omgeving waarin alle leerlingen/studenten zich kunnen ontwikkelen tot goed geïnformeerde, autonome, sociaal verantwoordelijke deelnemers aan onze samenleving. 

Tablets in het onderwijs

Het onderwijs wordt uitgedaagd om op basis van kennis positie in te nemen ten aanzien van innovaties en de implicaties daarvan voor het pedagogisch klimaat en voor duurzame, betekenisvolle en toekomstbestendige ontwikkelings- en leerprocessen met gelijke kansen voor alle leerlingen/studenten. De basis van duurzame onderwijsvernieuwing wordt gevormd door het pedagogisch/didactisch redeneren (pedagogical reasoning) van leraren. Alleen wanneer zij zich persoonlijk en als lerarenteam steeds opnieuw afvragen waarom ze doen wat ze doen, ontstaan gemeenschappelijke redeneringen die de grondslag vormen van een onderbouwde professionele praktijk. Dergelijke redeneringen leiden tot onderwijsinnovaties die niet gericht zijn op het innoveren om het innoveren, maar leveren werkelijk een bijdrage aan de vragen van de onderwijspraktijk. Lerarenopleidingen zijn door hun opleidingsfunctie bij uitstek in de positie om invloed uit te oefenen op onderwijsinnovaties. Ook innoveren zij zelf met grote regelmaat. In lerarenopleidingen is pedagogisch/didactisch redeneren van leraren en leerlingen/studenten de basis voor alle handelen gericht op duurzame en inclusieve ontwikkelings- en leerprocessen.

Binnen het lectoraat werken we aan redeneringen op het niveau van het curriculum: vraagstukken rond flexibiliseren, digitale geletterdheid en e-didactiek en het werken met complexe vraagstukken. Daarnaast houden we ons rondom deze zelfde thema’s bezig met beredeneerd didactisch handelen in de klas. We richten ons in eerste instantie op het leren in het hoger onderwijs en daarnaast ook in andere onderwijsvormen (po, vo, mbo).

Vier onderzoekslijnen

Binnen het lectoraat onderscheiden we vier onderzoekslijnen. Hieronder worden  de onderzoeksprojecten beschreven. De onderzoekers van het lectoraat zijn ook te volgen via blogs over Onderwijsinnovatie en ICT en over (digitale) geletterdheid en leren:

Lees de blogs over 'Geletterdheid en schoolsucces'

Lees de blogs over 'Onderwijsinnovatie en ICT'

1. Pedagogisch/didactisch redeneren over duurzaam, inclusief en betekenisvol leren

Pedagogisch/didactische redeneren behelst de vraag naar het waarom van het pedagogisch/didactisch handelen van de leraar vanuit het perspectief van betekenisvolle, duurzame en inclusieve ontwikkelings- en leerprocessen: Waarom doe ik wat ik doe? Zowel praktijkkennis (van individuele leraren, van teams en netwerken) als wetenschappelijke kennis vormen de basis voor dit redeneren. Leren is betekenisvol als de leerling/student het leren als relevant ervaart om zijn lange termijn doelen te bereiken. Relevantie kan pas ontstaan als het leren ook duurzaam is: als rijke mentale netwerken ontstaan op basis waarvan transfer kan plaatsvinden naar situaties buiten de school. Inclusief handelen behelst het beredeneerd toepassen van didactieken die gelijke kansen scheppen voor alle leerlingen/studenten. Onderwijsinnovaties (al dan niet met ICT) verschillen sterk in de mate waarin zij kunnen bijdragen aan betekenisvol, duurzaam en inclusief leren. Het vergt veel denkkracht van leraren om ze op een goede manier te integreren in het onderwijs. Het is belangrijk dat de lerarenopleiding studenten hierop voorbereidt en dat leraren ook zelf vanuit pedagogisch-didactische redeneringen innovaties versterken. Ons lectoraat richt zich op het zichtbaar maken van pedagogisch-didactische redeneringen van leraren.

2. Flexibilisering van het onderwijs

Windesheim heeft de missie om hoger onderwijs mogelijk te maken voor ieder die daar talent voor heeft. Hierdoor neemt de diversiteit in de studentenpopulatie toe. Een diverse leerling/studentpopulatie vergt in het hoger onderwijs, maar ook in andere onderwijsvormen dat we aansluiten bij een diversiteit aan onderwijsbehoeften, terwijl ook algemeen intermenselijke behoeften, didactische uitgangspunten en de duurzaamheid van leerprocessen niet uit het oog worden verloren. Door de toenemende diversiteit ontstaat behoefte aan flexibele curricula. Een flexibel curriculum biedt de mogelijkheid onafhankelijk van tijd en plaats te leren, waarbij de leerling/student desgewenst ook persoonlijke sturing heeft op de inhoud en organisatie van het curriculum. Bij het realiseren van flexibele curricula speelt ICT een essentiële rol door bijvoorbeeld het incorporeren van vormen van blended learning, digitaal toetsen en afstandsleren. Toch is een persoonlijk en flexibel curriculum geen zelfstudieprogramma dat achter de computer wordt uitgevoerd. Hoewel vaak wordt gesuggereerd dat het 21ste eeuwse leren verschilt van het leren in de tijd daarvoor, is het menselijk leerproces in de 21ste eeuw niet veranderd. Nog altijd is leren een intermenselijk, sociaal en persoonlijk proces, waarvan we meer weten dan ooit in de historie. Juist in de 21ste eeuw, nu het ‘lopende band model’ grotendeels verlaten is, zijn intermenselijke en sociale processen weer van groot belang in leer- en werksituaties. Ons lectoraat richt zich op het begeleiden van interventies om flexibel onderwijs te ontwikkelen door middel van ontwerpgericht onderzoek. Daarbij is er expliciet aandacht voor de cruciale rollen van docenten en medeleerlingen/studenten.

3. Digitale geletterdheid en e-didactiek

In deze onderzoekslijn staan digitale geletterdheid en e-didactiek centraal. Ten aanzien van digitale geletterdheid concentreren we ons op drie specifieke aspecten die van groot belang zijn in het (hoger) onderwijs: het leren omgaan met nieuwe ICT-toepassingen die relevant zijn voor leren en/of voor de toekomstige beroepspraktijk, computational thinking en kritisch en diep lezen in het digitale tijdperk. Studenten in het hoger onderwijs verschillen sterk in hun bereidheid en vaardigheden om te leren omgaan met nieuwe ICT toepassingen die relevant zijn voor studie en/of beroep. Voor hun eigen leerproces, maar ook voor hun toekomstige werksituatie is het van groot belang dat zij hierin vaardig en flexibel worden tijdens hun studie. Dat geldt ook voor leerlingen/studenten in andere onderwijsvormen. ICT middelen  verschillen sterk in de mate waarin zij kunnen bijdragen aan betekenisvol en duurzaam leren. Ze worden in de onderwijspraktijk vaak didactiek-arm ingezet en leveren dan te weinig op voor het leerproces. Effectieve inzet van ICT middelen in het onderwijs  vergt veel van het e-didactisch redeneren en handelen van leraren. Het is uiteraard van belang dat lerarenopleidingen hun studenten hierop voorbereiden. Generieke opleidingsmodules vormen hierop een goede voorbereiding, maar het vergt ook veel confrontaties met vakinhoudelijke didactische toepassingen binnen het vakspecifieke gedeelte van opleidingen. Uit onderzoek blijkt dat het effectief inzetten van ICT-middelen, zowel op lerarenopleidingen als in het scholenveld in veel vakken nog onvoldoende plaatsvindt. Het lectoraat wil samen met leraren e-didactiek ontwerpen, onderzoekend uitproberen en doorontwikkelen.

4. Complexe vraagstukken voor een diverse samenleving

De veranderingen in onze maatschappij als gevolg van een toenemende diversiteit en complexiteit, onder andere door technologische ontwikkelingen, hebben invloed op de manier waarop we leven, leren en werken. In deze onderzoekslijn zoeken we naar manieren om complexiteit en diversiteit zichtbaar te maken en willen we onderzoeken hoe we leerlingen/studenten kunnen leren daarmee om te gaan. Eén van de kernprincipes van de visie op onderwijs van Windesheim is: “complexe praktijkvragen zijn leidend”. In het hoger onderwijs bestaat de wens om studenten al tijdens hun studie te leren omgaan met de verschillende kenmerken van complexe authentieke maatschappelijke vraagstukken: onzekerheid, dynamiek, complexiteit en het samenwerken met diverse belanghebbenden met soms conflicterende belangen. Daartoe creëren leraren leersituaties waarin studenten leren omgaan met verschillende perspectieven, met risico’s en onzekerheid, met onvoorspelbaarheid en dynamiek, het uitstellen van een oordeel en het samenwerken over de grenzen van hun beroepspraktijk. In dit lectoraat vragen we ons af wat de ontwerpkenmerken zijn voor complexe authentieke praktijksituaties die de basis vormen voor het leren van leerlingen/studenten. Wat betekent het omgaan met complexe vraagstukken voor de relatie met het werkveld en voor de rol van leraren? 

We kijken ook naar studenten zelf. Wat hebben zij nodig om te kunnen denken en handelen in complexe situaties? En hoe ondersteunen we hen in het ontwikkelen van hun persoonlijke identiteit en in het leren samenleven met anderen in een complexe maatschappij en hun leraren in het begeleiden daarvan? We doen dat onder andere door te onderzoeken hoe we in het onderwijs gebruik kunnen maken van verhalen. Verhalen kunnen immers houvast geven bij het functioneren in een complexe samenleving. Ze bieden de veiligheid om anderen te ontmoeten, om je wereld te verbreden, om verbeeldingskracht te ontwikkelen en om verbinding te leggen tussen je eigen wereld en de wereld voor anderen. Door emotionele betrokkenheid bij verhalen en door inleving leer je jezelf en anderen kennen. Het in gesprek gaan over levensverhalen zien we als een krachtige methodiek om inclusief te (leren) denken. Luisteren naar iemand anders en vervolgens diens verhaal verbeelden (bijvoorbeeld door het opschrijven ervan, het filmen of het vertalen naar een digital story) dwingt tot reflectie op een manier waarbij verschillende zintuigen, emoties en ervaringen betrokken worden: creatief en kritisch denken zijn, net als inlevingsvermogen, noodzakelijk. 

Lectorale rede: Onderwijsinnovatie en ICT voor leren

Op 29 januari 2020 heeft dr. Anneke Smits haar lectorale rede uitgesproken en is ze officieel beëdigd als lector Onderwijsinnovatie en ICT. 

Lees de lectorale rede (PDF)

Onderzoeksprojecten
  1. Culturele diversiteit zichtbaar maken door levensverhalen (onderzoekslijn 4) 17 januari 2020

    Dit onderzoek is gericht op het zichtbaar maken van culturele diversiteit op de hogeschool Windesheim door middel van verhalen.
    Lees verder
  2. Boundary crossing in de context van het aanpakken van wicked vraagstukken (onderzoekslijn 4) 17 januari 2020

    We vinden het belangrijk dat leerlingen/studenten al tijdens hun studie leren omgaan met de verschillende kenmerken van complexe maatschappelijke vraagstukken: onzekerheid, dynamiek, complexiteit, de betrokkenheid van een diverse groep stakeholders met soms conflicterende belangen.
    Lees verder
  3. Co-creatie en realisatie van kansen: toekomstbehendig ondernemen (onderzoekslijn 4) 17 januari 2020

    Het platform STUDIO 21CS voor onderzoek naar 21st century skills heeft als doel het werk van professionals - nu en in de toekomst - te verbeteren.
    Lees verder
  4. Ontwerpen van leeromgevingen voor het leren aanpakken van complexe vraagstukken (onderzoekslijn 4) 17 januari 2020

    Het promotieonderzoek van Marieke Veltman naar het vormgeven van leeromgevingen waarin hbo-studenten interdisciplinair samenwerken om complexe vraagstukken aan te pakken heeft geleid tot een reeks ontwerpprincipes voor het ontwerpen van dergelijke leeromgevingen.
    Lees verder
  5. Spellet, Spellinginterventie zonder regels (onderzoekslijn 3) 16 januari 2020

    (Afgerond) Ontwerponderzoek naar een spellingmethodiek voor groepjes spellingzwakke leerlingen waarin geen regels gebruikt worden, waarin aangesloten wordt bij de werking van het (spelling)geheugen en waarin aandacht is voor transfer naar het spontaan schrijven.
    Lees verder
  6. Digitale geletterdheid: verbetering van het curriculum bij Nederlands en verder (onderzoekslijn 3) 16 januari 2020

    (Afgerond) Alle informatie staat tegenwoordig online. Ook de communicatie verloopt grotendeels via internet. De maatschappij en het onderwijs vragen dat mensen/ leerlingen bekwaam zijn in het omgaan met digitale informatie, dat zij digitaal geletterd zijn.
    Lees verder
  7. Betekenisvol leren met ICT (onderzoekslijn 3) 16 januari 2020

    Betekenisvol leren vindt plaats door nieuwe kennis te verbinden aan kennis die leerlingen al bezitten.
    Lees verder
  8. Vrij lezen en burgerschap in het mbo (onderzoekslijn 3) 16 januari 2020

    Dit ontwerponderzoek gaat over de invoering van vrij lezen in het entree-onderwijs en opleidingen van andere niveaus in het mbo en over de verbinding van burgerschap en Nederlands in het mbo.
    Lees verder
  9. Herontwerp Master Learning & Innovation (onderzoekslijn 2) 16 januari 2020

    (Afgerond) Dit onderzoek bestond uit een literatuurverkenning, de ontwikkeling van ontwerprichtlijnen en het ontwerp van een kijkkader in het kader van het herontwerp van de Master Learning & Innovation.
    Lees verder
  10. De rol van de docent en zijn of haar doceerbenadering (onderzoekslijn 1) 16 januari 2020

    Dit promotie-onderzoek is specifiek gericht op de rol van de docent in het honours-onderwijs op Windesheim en kent de verschillende deelstudies.
    Lees verder
  11. Een leergemeenschap Onderwijs in leesbegrip (onderzoekslijn 3) 16 januari 2020

    Dit ontwerponderzoek gaat over de ontwikkeling van een onderbouwde aanpak voor onderwijs in leesbegrip en digitale geletterdheid in een leergemeenschap met leraren van tien basisscholen.
    Lees verder
  12. Flexibele Ad-trajecten (onderzoekslijn 2) 16 januari 2020

    In dit onderzoek worden kenmerken van flexibele curricula gekoppeld aan studiesucces van specifieke groepen studenten. Het onderzoek richt zich op studenten van flexibele Ad-trajecten binnen Windesheim.
    Lees verder
  13. Computational thinking (onderzoekslijn 1) 16 januari 2020

    In dit ontwerponderzoek worden door twee docentontwerpteams voorbeeldmatige lesmaterialen Computational Thinking ontwikkeld die aantrekkelijk, betekenisvol, relevant en bruikbaar zijn voor alle doelgroepen en alle profielen in het vmbo.
    Lees verder
  14. De rol van leertheorieën en -principes in de dagelijkse praktijk van docenten (onderzoekslijn 1) 16 januari 2020

    Dit onderzoek gaat over de rol van leertheorieën en -principes in de dagelijkse praktijk van docenten om zichtbaar te maken in hoeverre dagelijkse didactische keuzes die docenten maken, al dan niet impliciet worden gestuurd door hun kennis over leren.
    Lees verder
  15. Technologie integratie door toekomstige taaldocenten: overtuigingen en didactisch redeneren (onderzoekslijn 1) 16 januari 2020

    (Lopend) Deze studie is een vervolg op het ontwerponderzoek waarin multimediale opdrachten geïntegreerd werden in een literatuurmodule voor derdejaarsstudenten Engels.
    Lees verder
  16. Technologie integratie door werkende leraren in een masteropleiding: didactisch redeneren en handelen (onderzoekslijn 1) 16 januari 2020

    (Afgerond) Deze studie betrof de ontwikkeling van e-didactiek van werkende leraren in de mastermodule ‘Leren met ICT’. Deze module stelt technologisch-didactisch redeneren en handelen centraal met als doel om tot duurzame leer- en ontwikkelingsprocessen te komen.
    Lees verder
  17. Flexibele curricula in deeltijdopleidingen (onderzoekslijn 2) 16 januari 2020

    In dit onderzoek worden kenmerken van flexibele curricula worden gekoppeld aan studiesucces van specifieke groepen leerlingen/studenten. Het onderzoek focust op flexibele deeltijdopleidingen.
    Lees verder
  18. Het gebruik van multimedia opdrachten in het literatuuronderwijs (onderzoekslijn 3) 15 januari 2020

    (Afgerond) Ontwerponderzoek naar hoe multimedia opdrachten zinvol en effectief geïntegreerd kunnen worden in het literatuuronderwijs in de lerarenopleiding en in het voortgezet onderwijs.
    Lees verder
  19. Teachers’ perceptions of the collaborative design and implementation of flexibility in a blended curriculum (onderzoekslijn 2) 15 januari 2020

    (Afgerond) Deze studie ging over het ontwerp en de implementatie van een blended curriculum, als mogelijke vorm van een flexibel curriculum, vanuit de ervaringen van de docenten op één van de lerarenopleidingen van Windesheim.
    Lees verder