Kind die op het toetsenbord drukt op een computerscherm

Onderwijsinnovatie en ICT

Informatie- en communicatietechnologie (ICT) is overal om ons heen, ook in de klas. ICT heeft soms positieve invloeden in het onderwijs en soms minder positieve. Leraren zullen steeds vaker moeten beslissen hoe zij (nieuwe) ICT zo kunnen inzetten dat deze daadwerkelijk de leerprocessen van hun leerlingen ten goede komt. Niet voor een ‘leuke les’ maar voor een betekenisvol en duurzaam leerproces. 

Ontwikkelingen op het terrein van ICT hebben een diepgaande invloed op de wijze waarop de samenleving is ingericht. Die invloed is overal zichtbaar: in een globaliserende economie, in ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en uiteraard in ons dagelijks leven. ICT is een onlosmakelijk deel van de samenleving geworden.

Uitdaging voor het onderwijs

Tablets in het onderwijsOok in het klaslokaal worden ICT-middelen ingezet en het onderwijs wordt uitgedaagd om op basis van kennis positie in te nemen ten aanzien van deze ontwikkelingen en de implicaties daarvan voor het onderwijs zelf. Dit geldt voor de mogelijkheden om met ICT-middelen het onderwijs te verbeteren en de uitdagingen die voor het handelen van leraren en schoolteams. Lerarenopleidingen zijn door hun opleidingsfunctie bij uitstek in de positie om invloed uit te oefenen op de wijze waarop ICT in het onderwijs een rol speelt.

Het lectoraat Onderwijsinnovatie en ICT doet onderzoek naar ontwerpkenmerken van implementatie van ICT gericht op duurzaam leren en effectief en motiverend onderwijs dat voorbereid op het functioneren in een samenleving waarin ICT een belangrijke rol speelt.

Drie onderzoekslijnen

Binnen het lectoraat onderscheiden we drie onderzoekslijnen:

1. Gepersonaliseerd leren

Hogeschool Windesheim heeft de missie om hoger onderwijs mogelijk te maken voor ieder die daar talent voor heeft. Hierdoor neemt de diversiteit in de studentenpopulatie toe. Een diverse studentenpopulatie vergt dat we aansluiten bij een diversiteit aan onderwijsbehoeften, terwijl ook algemeen menselijke onderwijsbehoeften, didactische uitgangspunten en de duurzaamheid van leerprocessen niet uit het oog worden verloren. Door de toenemende diversiteit ontstaat er behoefte aan flexibele curricula. Een flexibel curriculum biedt de mogelijkheid onafhankelijk van tijd en plaats te leren, waarbij de student desgewenst ook persoonlijke sturing heeft op de inhoud en organisatie van het curriculum. Bij het realiseren van flexibele curricula speelt ICT een essentiële rol door bijvoorbeeld het incorporeren van vormen van blended learning, digitaal toetsen en afstandsleren. Toch is een persoonlijk en flexibel curriculum geen zelfstudieprogramma achter de computer. In de 21ste eeuw is immers het menselijk leerproces niet veranderd. Nog altijd is leren een intermenselijk, sociaal en persoonlijk proces, waarvan we meer weten dan ooit in de historie. Juist in de 21ste eeuw, nu het ‘lopende band model’ grotendeels verlaten is, zijn intermenselijke en sociale processen weer van groot belang in leer- en werksituaties. Ons lectoraat richt zich op het begeleiden van interventies om flexibel onderwijs te ontwikkelen door middel van ontwerpgericht onderzoek. Daarbij is er expliciet aandacht voor de cruciale rollen van docenten en medestudenten. 

2. Opleiden voor betekenisvol en duurzaam leren met ICT

Betekenisvol leren betekent dat de leerder het leren als relevant beschouwt om zijn/haar lange termijn doelen te bereiken. Relevantie kan pas ontstaan als het leren ook duurzaam is: als rijke mentale netwerken ontstaan op basis waarvan transfer kan plaatsvinden naar situaties buiten school. ICT-toepassingen verschillen sterk in de mate waarin zij kunnen bijdragen aan betekenisvol en duurzaam leren. Zij kunnen deze bijdrage alleen leveren als er sprake is van vakinhoudelijke en didactische inbedding in de onderwijspraktijk. Dit betekent dat ICT toepassingen nogal wat vragen van het denken en handelen van de docent. Het is uiteraard van belang dat lerarenopleidingen hun studenten daarop voorbereiden. Generieke opleidingsmodules vormen hierop een goede voorbereiding, maar het vergt ook veel confrontaties met vakinhoudelijke didactische toepassingen binnen het vakspecifieke gedeelte van opleidingen. Uit onderzoek blijkt dat deze confrontaties in veel vakken nog onvoldoende plaatsvinden. Docenten hebben behoefte aan interventies die hen helpen een effectieve en levensvatbare plaats voor ICT in het curriculum van de lerarenopleidingen te bewerkstelligen. Hierbij is samenwerking met het werkveld van groot belang, zodat docenten in opleiding samen met docenten in de praktijk voorbereid worden op toekomstige ontwikkelingen in de onderwijspraktijk op het vlak van ICT.

3. Digitale geletterdheid

In deze onderzoekslijn staat digitale geletterdheid centraal. We concentreren ons op drie specifieke aspecten van digitale geletterdheid die van groot belang zijn in het hoger onderwijs: het leren omgaan met nieuwe ICT-toepassingen die relevant zijn voor leren en/of voor de toekomstige beroepspraktijk, computational thinking en lezen in het digitale tijdperk. Studenten in het HO verschillen sterk in hun bereidheid en vaardigheden om te leren omgaan met nieuwe ICT-toepassingen die relevant zijn voor studie en/of beroep. Voor hun eigen leerproces, maar ook voor hun toekomstige werksituatie is het van groot belang dat zij hierin vaardig en flexibel worden tijdens hun studie. Een tweede aspect van digitale geletterdheid is computational thinking. Bij computational thinking gaat het erom om de systematische denkwijzen die gebruikt worden in de informatica, te gebruiken om problemen op te lossen, systemen te ontwerpen en menselijk gedrag te begrijpen. Computational thinking wordt een onderdeel van de landelijke kerndoelen en eindtermen in het primair en voortgezet onderwijs en kan een rol spelen in veel verschillende schoolvakken. Het is dan ook van groot belang om toekomstige leraren hierop voor te bereiden tijdens hun opleiding. Een derde aspect van digitale geletterdheid is lezen in de digitale wereld. De digitale wereld stelt speciale eisen aan het lezen en heeft ook gevolgen voor de wijze waarop mensen lezen. Kritisch lezen is belangrijker dan ooit nu we overladen worden met enorme hoeveelheden online informatie van zeer wisselende kwaliteit en met zeer wisselende bedoelingen. Een goede leesvaardigheid is een essentiële voorwaarde voor digitale geletterdheid. Tegelijkertijd zet online lezen de begrijpend leesvaardigheid onder druk. Online lezen is meestal oppervlakkig en skimmend van aard en betreft vaak korte stukken tekst waaraan snel informatie onttrokken moet worden. Leerlingen doen weinig ervaring meer op met diepgaand, volgehouden, geconcentreerd en 'denkend' lezen. Dit bedreigt hun taalvaardigheid en de duurzaamheid van hun leerprocessen. Lerarenopleidingen hebben hier in onze ogen een belangrijke taak: hun studenten stimuleren tot diep lezen voor hun studie, en hen leren hoe zij hun toekomstige leerlingen hiertoe kunnen brengen. In het lectoraat wordt onderzoek gedaan naar de mate waarin studenten zich voldoende bekwaam voelen om te werken met nieuwe ICT-toepassingen voor studie en beroep. Op basis daarvan worden adviezen uitgebracht aan opleidingen en kunnen desgewenst gezamenlijk interventies ontworpen worden. Daarnaast vindt ontwerp- en interventie-onderzoek plaats met betrekking tot computational thinking en lezen in de digitale wereld. 

Publicaties
  1. Spreekvaardigheid Engels oefenen met een serious game 02 juni 2017

    Publicatie (2017) - Dit artikel heeft het doel inzicht te geven in de mogelijkheden van de digitale VAST-game ter verbetering van de Engelse uitspraak van beginnende leerders op de basisschool en het voortgezet onderwijs. Als uitgangspunt wordt het onderzoek van Wim Trooster genomen, waarin geconcludeerd wordt dat de game potentie laat zien (In Remediaal Nr 2017-2).
    Download
  2. Professionele leergemeenschappen in onderwijs en lerarenopleiding 30 november 2015

    Publicatie (2015) - Dit artikel is de uitleiding bij het themanummer van het tijdschrift voor Lerarenopleiders, 36(4) over professionele leergemeenschappen. Het reflecteert op de overeenkomsten en verschillen tussen de PLG's in de praktijkvoorbeelden en het onderzoek van dit nummer.
    Download
  3. Onderwijsinnovaties & ICT in de Verenigde Staten van Amerika 05 oktober 2015

    Publicatie (2015) - Inspiratie en ervaringen van een studiereis: in 2014 vond een door Windesheim georganiseerde studiereis Onderwijsinnovatie & ICT plaats naar de VS. Er zijn scholen, universiteiten en technologie-instellingen bezocht om inspiratie op te doen voor het eigen werk op scholen voor het primair onderwijs, voortgezet onderwijs, mbo en hbo (lerarenopleidingen).
    Download
  4. The Effectiveness of Lingo_Online, A Serious Game for English Pronunciation 01 oktober 2015

    Publicatie (2015) - Dit onderzoek is opgezet om de effectiviteit te kunnen evalueren van een serious game, Lingo_Online, bij het verbeteren van de uitspraak van het Engels voor studenten die Nederlands als moedertaal hebben. De belangrijkste onderzoeksvraag luidde: hoe effectief is deze game en hoe wordt deze gebruikt in de Nederlandse onderwijscontext?
    Download
  5. Docent en ICT: Een constructieve relatie 30 november 2014

    Publicatie (2014) - Betoog van Joke Voogt waarin zij ingaat op recente inzichten over de relatie tussen mens en technologie, met als doel de relatie tussen mens, technologie en wereld beter te begrijpen. Zij maakt gebruik van de theorie van technologische bemiddeling en past deze toe op de relatie tussen docent, ICT en onderwijs. Ook inzichten over de rol van docenten in complexe onderwijsinnovaties komen aan de orde.
    Download
  6. Het gebruik van social media in leerwerktrajecten van docenten in opleiding 29 februari 2012

    Publicatie (2012) - Artikel van Jaap van der Molen, verbonden aan het lectoraat Onderwijsinnovatie en ICT. Het artikel Het gebruik van social media in leerwerktrajecten van docenten in opleiding is verschenen in het tijdschrift: Nieuw meesterschap, jaargang. 2, nummer 1 (februari 2012). Als download alleen de inhoudsopgave, zie verder: http://www.maklu.be/MakluEnGarant/BookDetails.aspx?id=9781162170305.
    Download
Onderzoeksprojecten
  1. Tpack en blogs 15 april 2016

    Onderzoeksproject (lopend) - Onderzoek naar hoe blogs zinvol en effectief geïntegreerd kunnen worden in het literatuuronderwijs in de lerarenopleiding en in het voortgezet onderwijs. De eerste resultaten presenteerden we op de SITE 2016 conferentie in Savannah, Georgia. Deze bevestigen een positieve impact op leesmotivatie en TPACK-vaardigheden van studenten, maar laten ook zien dat ontwerpverbeteringen nog mogelijk zijn.
    Lees verder
  2. Het ontwerp van een spellinginterventie voor het primair onderwijs 23 maart 2016

    Onderzoeksproject (afgerond) - Het doel van dit onderzoeksproject was om een bruikbare en effectieve spellinginterventie te ontwerpen voor groepen kinderen in de basisschoolleeftijd die D of E scoren op toetsdictees. In de eerste fase van het onderzoek werd het ontwerp gedurende drie maanden uitgeprobeerd in de praktijk van het basisonderwijs met dertien leerlingen van twee verschillende scholen en twee begeleiders.
    Lees verder
  3. De leerwaarde van serious gaming 16 maart 2015

    Onderzoeksproject (lopend, lijn 3) - In het kader van het onderzoeksproject De leerwaarde van serious gaming wordt onderzocht welke games in het onderwijs effectief zijn en hoe men dat kan meten? Aan de hand van vijf games die gebruikt worden in het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en hbo, wordt de effectiviteit van serious gaming binnen het onderwijs onderzocht.
    Lees verder
  4. VAST-game 15 maart 2015

    Onderzoeksproject (afgerond, lijn 3) - De VAST-game* is een serious game voor het leren van Engelse uitspraak, ontwikkeld door het gamebedrijf Magma Studios in Singapore in samenwerking met het Amerikaanse bedrijf voor taaltraining Carnegie Speech Company. In dit onderzoek werd gekeken naar de potentie van de VAST-game in het basis- en voortgezet onderwijs.
    Lees verder