C bij avond

Blog van docent Marcus Popkema

Slim sturen van verkeersgedrag: het verenigen van werelden

Blog van docent hbo-opleiding Ruimtelijke ordening en Mobiliteit

Het is 1997, en we rijden door zuidoost Friesland. Naast me zit een man die vol passie vertelt over allemaal plekken in de omgeving die hij heeft ontworpen. Ik ben net afgestudeerd en dit is mijn eerste baantje. Ik doe onderzoek naar het verband tussen de inrichting van de openbare ruimte en verkeersgedrag. Als groentje moet ik voorbeelden vinden van hoe je met een slim ontwerp het gedrag van mensen kunt sturen. Het verkeer staat bol van dit soort situaties.

De verkeerskundige met wie ik op pad ben, houdt niet op om erover te praten. Hij vertelt me waarom hij op een bepaalde plek klinkers heeft gebruikt in plaats van asfalt. Hij laat me zien hoe vormen in de ruimte invloed hebben op gedragingen van mensen. Hij maakt me duidelijk dat je kunt spelen met kleurverschillen om bepaalde gedragingen bij verkeersdeelnemers te ontlokken. Het ontwerpen van verkeerssituaties heeft hij helemaal in de vingers, zoveel werd me snel helder. 

Zittend naast de almaar pratende man raak ik gefascineerd door de mogelijkheden die een ontwerper heeft om verkeersdeelnemers te sturen. Als het allemaal werkt, is er sprake van een subtiel spel tussen de bewegende mens en zijn omgeving. En dat zonder dat de verkeersdeelnemer het allemaal doorheeft.

Deze autorit is me altijd bijgebleven, omdat het gaat over één van de boeiendste vragen van het verkeersvak: hoe kun je met een slim ontwerp van de ruimte het verkeersgedrag sturen? Vormen, kleuren, materialen en ritmes kun je inzetten om de verkeersdeelnemer te verleiden tot het gewenste gedrag. 

Kleurverschil tussen de rijbaan en de zijkanten van een weg laat het geheel smaller overkomen dan het werkelijk is. Het gevolg is dat de meeste mensen langzamer gaan rijden. Lijnen op de weg werken geleidend en geven mensen houvast. Ze zorgen dat mensen juist sneller gaan rijden. Het onderbreken van een ritme langs een rijbaan, bijvoorbeeld in een bomenrij, maakt dat mensen extra gaan opletten en snelheid terugnemen.

Mijn gids liet me zien hoe je als ontwerper verkeersgedrag kunt geleiden. Maar dat was niet het enige wat hij realiseerde met zijn creaties. Hij maakte de openbare ruimte ook nog eens mooier, zodat het een prettige plek is om te verblijven. De kleuren en materialen die hij koos, liet hij aansluiten bij wat verder te zien was op de locaties. Hiermee zorgde hij ervoor dat de verkeersinrichting en de openbare ruimte tot een samenhangend geheel werden gesmeed. 

Ontwerpers als de man waarmee ik optrok hebben we hard nodig in het verkeersvak. Ze snappen hoe verkeersdeelnemers kunnen worden geleid bij hun verplaatsing en ze maken tegelijkertijd de openbare ruimte een beetje mooier. Daarmee verenigen ze het beste van twee werelden: verkeersdeelnemers kunnen zich zonder noemenswaardige belasting vlot en veilig verplaatsen, en de openbare ruimte is een prettige plek om in te verblijven.

Weet jij wie mijn gids was tijdens deze autorit? Maak kans op een boek over integraal ontwerpen!
Mijn gids heeft in zijn werk een heel dorp verkeersbordvrij gemaakt. Noem de naam van het dorp en de naam van de ontwerper en maak kans op een boek over integraal ontwerpen (Infratecture van Marc Verheijen). Onder de inzendingen wordt het boek Infratecture van Marc Verheijen verloot. De inzendtermijn sluit op 24 november 2017. Inzendingen kunnen worden verstuurd naar mr.popkema@windesheim.nl

7 december 2017: de prijsvraag is gewonnen door Annebeth de Groot, zij  ontvangt het boek. De juiste antwoorden op de vragen zijn: Makkinga en Hans Monderman.


De Zwolse fietsrotonde: gelukt of niet?

Mijn vrouw is boos. Ze is bijna aangereden op de fietsrotonde bij ons op de hoek. Bijna dagelijks passeert ze als fietser deze bijzondere rotonde; het is de enige fietsrotonde in Nederland met dit ontwerp. Ze weet dus waarop ze moet letten. Ze briest dat een automobilist haar te laat zag. En dat was al de tweede keer in korte tijd. Om lucht te geven aan haar frustratie dient ze een klacht in bij de gemeente Zwolle.

Blog van docent Marcus Popkema: fietsrotonde Zwolle

De fietsrotonde ligt op het kruispunt van de Philosofenallee en de Wipstrikkerallee. Enkele jaren geleden is het kruispunt helemaal op de schop gegaan. De geschiedenis van deze herinrichting heeft alles in zich wat het verkeersvak interessant maakt: ontwerpen, afstemmen, doorrekenen en creatief zijn. Enkele jaren later rijst de vraag of het project een succes is of niet. De mening van mijn vrouw is duidelijk... Maar hoe zit het mobiliteitskundig?

Hoe was het vroeger?
In de oude situatie had het verkeer op de Wipstrikkerallee voorrang op degenen die wilden oversteken van de Philosofenallee naar de Vondelkade, en omgekeerd. Het kruisende verkeer had soms te maken met storende wachttijden. Sinds de laatstgenoemde straten zijn ingericht als fietsstraat is het aantal fietsers op deze route toegenomen, met meer wachtende fietsers tot gevolg. Met het streven van Zwolle om een fietsvriendelijke stad te zijn, ontstond de vraag of het kruispunt niet kon worden veranderd. De gemeente wilde de kruising zodanig inrichten dat fietsers makkelijker konden passeren zonder dat het andere verkeer dan opeens zou moeten wachten. Hoe zou dat er uit kunnen zien?

Nieuw ontwerp
De gemeente ging met het vraagstuk aan de slag. In dit soort gevallen is de uitdaging om een ontwerp te maken dat past in de situatie, dat goed werkt en waar alle betrokken partijen achter staan. De gemeente voerde onder meer gesprekken met buurtbewoners, leden van de Fietsersbond en vertegenwoordigers van de brandweer en ziekenautochauffeurs. Wat zou voor hen de ideale oplossing zijn? Aan de hand van eerste ontwerpen werden praktijkproeven gedaan om te kijken hoe het in het echt werkte. Hiervoor werd op het terrein van de IJsselhallen in Zwolle de situatie nagedaan (zie https://m.youtube.com/watch?v=cvg1UuNdDCU). Verder praatte de gemeente met gespecialiseerde verkeersadviseurs, om met een verkeersmodel door te rekenen of het verkeer op de Wipstrikkerallee niet te veel vast zou komen te staan.

Uit al dit overleg en geprobeer is een nieuw en voor Nederland uniek soort fietsrotonde ontstaan. Het bijzondere is dat de fietsers rond kunnen gaan, terwijl de automobilisten op de Wipstrikkerallee moeten blijven. En anders dan in de oude situatie hebben de fietsers in de nieuwe situatie dus voorrang op auto's, zodat ze vlot kunnen doorrijden op hun route (zie https://m.youtube.com/watch?v=eakA5kdqwvs).

Werkt het?
De werking van de Zwolse fietsrotonde is inmiddels bekeken door een adviesbureau. Uit dit onderzoek blijkt dat de fietsers makkelijker kunnen doorfietsen en dat de automobilisten daarvan geen last ondervinden. Bovendien lijkt de veiligheid er niet onder te lijden. Een fraai staaltje mobiliteitskundig werk van de Gemeente Zwolle dus.

Op het punt van veiligheid is mijn vrouw evenwel niet helemaal gerust. Volgens haar is de rotonde te krap. Een automobilist moet te veel achterom kijken om fietsers te kunnen zien. Maar meer ruimte dan nu is gebruikt is niet beschikbaar op het kruispunt. De wens van de gemeente was dat fietsers voorrang zouden krijgen. Aan de ene kant winnen fietsers daarbij doordat ze vaker kunnen doorrijden. Aan de andere kant leveren ze wat in: soms komen auto's vervelend dichtbij. En dat is zeker niet fijn.

Wat hierbij kan schelen is dat mensen gaandeweg aan een verandering wennen. Ik denk dat verkeersdeelnemers in de loop van de tijd beter leren omgaan met nieuwe situaties zoals de fietsrotonde. Een bijna-aanrijding als die met mijn vrouw komt dan -hopelijk- minder vaak voor.


Links rijden in Engeland: wie heeft dát bedacht?

Enkele jaren geleden ging ik voor het eerst op vakantie naar Engeland. Naast de gebruikelijke voorpret als het zoeken van een camping en het vinden van vertier had dat deze keer een extra dimensie: in Groot-Brittannië houdt het verkeer links aan.

links rijden in EngelandIn Engeland zit je in je vertrouwde auto, maar aan de verkeerde kant van de weg. Wie heeft dát bedacht? De zekerheid van het overzicht is verdwenen en de verkeersomgeving helemaal gespiegeld. Ik was er niet gerust op dat het me gemakkelijk zou afgaan. Eenmaal in Dover aangekomen, rolden we van de boot af en toen moest het gebeuren. Klamme handen verraadden m’n gemoed. Opperste concentratie om niet die fouten te maken die de macht der gewoonte me konden ingeven. In een bejaardentempo sukkelden we westwaarts op de M20. Maar: hulde aan het menselijk brein. Binnen de kortste keren was ik gewend. Nog voordat we Londen passeerden, zoefden we mee in de stroom richting Cornwall. Heerlijk om te merken dat we dat flexibel aankunnen. Al moet ik toegeven, helemaal zonder slag of stoot ging het niet.

Waren deze zenuwen vooraf nu allemaal nodig? Na de betreffende vakantie ging ik me afvragen waarom heel Europa rechts rijdt en de Britten links. Het is verdorie alsof de Europese Unie nooit heeft bestaan. Was dit nu een voorbeeld van de vermaarde Engelse eigenwijsheid, of moest ik het zien als een uit de hand gelopen splendid practical joke?

Het zit zo. Europa rijdt rechts met dank aan de Franse revolutie in 1789. Voor die tijd reed iedereen die zich een voertuig kon permitteren aan de linkerkant van de weg. Alleen de rijke mensen dus. Verkeer was er nauwelijks. Voor 1800 zag je enkel ruiters, voetgangers en paard en wagen op de weg. Fiets, auto, bus en trein waren in geen velden of wegen te bekennen. Maar waarom reed men links? Omdat de meeste mensen rechts zijn. Dat zorgt ervoor dat een paard vooral van de linkerkant werd bestegen. Dan kon je meteen aan de juiste kant van de weg vertrekken. Tegelijkertijd was het veiliger om links te rijden, omdat je je dan met het zwaard in de rechterhand kon verdedigen tegen eventuele aanvallers.

Aangezien de adel de linkerkant van de weg gebruikte, restte het volk de rechterkant. Aan het einde van de 18e eeuw werd deze ongelijkheid opgeheven. Geheel in de geest van de Franse revolutie moest de adel zich schikken naar het volk. De regel werd dat iedereen rechts moest gaan op de weg. De adel paste zich gauw aan, want tussen het volk vielen ze minder op en waren ze hun leven een stuk zekerder.

De vermaarde Franse veldheer Napoleon zorgde voor verspreiding van deze en andere regels door Europa. In zijn drift om Europa te domineren zorgde hij ervoor dat heel Europa rechts ging houden op de weg. Heel Europa? Op een paar landen na dan, waaronder Engeland. Zij lieten zich niet onderwerpen door de kleine generaal.

Het links rijden in Engeland is dus niet bedacht. Het omgekeerde is waar: rechts houden vloeit voort uit een grote gebeurtenis in de geschiedenis. Door de Franse revolutie is Europa gaan afwijken van de tot dan toe gangbare regel om links te rijden. En door de succesvolle Britse weerstand tegen Napoleon rijdt men in Engeland nog steeds links, met stress voor menig vakantieganger tot gevolg…


Rijbewijs halen vanaf je zeventiende: win-win

Mijn oudste zoon van bijna zeventien vindt autorijden interessant. Als ik rijd, kijkt hij mee en vraagt hij hoe ik dingen doe. Afgelopen zomer heb ik hem in Frankrijk op een verlaten weggetje een stukje laten rijden, met als opbrengst veel horten en stoten, piepende banden en enorme lachbuien. Spannend, maar hartstikke mooi om te doen. Vervolgens riep hij dat hij rijles wil. Ik wuifde het weg: dat komt wel als je achttien bent.

In het najaar lees ik het nieuwsbericht dat jongeren hun autorijbewijs kunnen halen vanaf hun zeventiende. Ik herinner me het ritje in verlaten Frankrijk en besluit me te verdiepen in de materie. Hoe werkt het? Je mag starten met rijles vanaf de dag dat je zestieneneenhalf bent en direct na je zeventiende verjaardag mag je rijexamen doen. Eenmaal in het bezit van je rijbewijs mag je tot je achttiende onder begeleiding van een coach in een auto de weg op. Je coach mag tijdens een rit waarin hij of zij jou begeleidt natuurlijk niet onder invloed zijn van drank of drugs, en moet het eigen rijbewijs bij zich hebben.

De regel was lange tijd dat je vanaf je achttiende een autorijbewijs mocht halen. De afgelopen jaren is met verschillende partijen uitgeprobeerd of eerder starten goed zou kunnen werken. Hieruit is gebleken dat deze vorm van leren autorijden zorgt dat onervaren automobilisten zich veiliger gedragen in het verkeer. Je krijgt op deze manier meer rijervaring en hoort van je coach hoe hij of zij zou hebben gehandeld in bepaalde situaties. Dat helpt om zelf betere keuzes te maken.

Hiervan word ik als mobiliteitskundige heel blij. Beginnende bestuurders, zo blijkt al jaren, zijn vaker betrokken bij een verkeersongeluk dan mensen met meer rijervaring. Als daaraan iets gedaan kan worden door de rijopleiding een beetje te veranderen, dan juich ik dat enorm toe. Een duidelijke win-winsituatie dus. Je mag eerder rijden en zodra je achttien bent kun je veiliger zelfstandig de weg op. Hoe cool is dat? En mijn zoon? Die heeft zijn eerste rijles geboekt.

Wil je meer weten over het halen van je rijbewijs voor je achttiende, kijk dan op http://www.2todrive.nl/home/.


Over Marcus Popkema

Marcus Popkema werkt sinds 2005 bij de opleiding RO-Mobiliteit van Windesheim. Hij studeerde techniekfilosofie waarbij hij zich verdiepte in de relatie tussen mens en techniek. Aangezien de mens zich in het verkeer volledig omgeeft met techniek heeft hij grote belangstelling voor het hoe en waarom van menselijke verplaatsingen. Als docent en onderzoeker is Popkema nauw betrokken bij de ontwikkeling van zowel de mobiliteit als het mobiliteitsvak. In 2014 schreef hij een boek over de Verkeerskunde in ons land: ‘Tussen Techniek en Planning, de opkomst van het vak Verkeerskunde in Nederland 1950-1975’.

Popkema geeft les in gedragsbeïnvloeding, ontwikkeling van de mobiliteit en onderzoeksvaardigheden. Hij is betrokken bij een onderzoeksproject dat gaat over vernieuwingen op fietsgebied. Popkema overpeinst graag mobiliteitvragen tijdens de dagelijkse fietsrit naar zijn werk.