Samen leren en ontwikkelen voor goed leven met dementie

Steeds meer mensen krijgen dementie. Dat vraagt veel van henzelf, hun naasten en van zorg- en welzijnsprofessionals. Tegelijkertijd sluit (bij)scholing van professionals nog niet altijd aan bij wat in de dagelijkse dementiezorg en -ondersteuning nodig is. De focus ligt vaak op ziekte en zorg, in plaats van op de mens en het ondersteunen van het dagelijks leven. In het project Enable-dem werken betrokkenen uit onderzoek, onderwijs en praktijk samen om dit te veranderen.

“Als je kijkt naar wat de maatschappij vraagt en naar de ontwikkelingen binnen de dementiezorg en -ondersteuning, dan zie je een duidelijke verschuiving,” vertelt Simone de Bruin (projectleider Enable-dem en lector van het lectoraat Goed Leven met Dementie). “In diverse zorg- en welzijnsopleidingen komt dementie beperkt aan bod, of ligt de nadruk vooral op taakgerichte zorg en de verschillende vormen van dementie. Tegelijkertijd wordt steeds meer aandacht gevraagd voor het ondersteunen van leven mét dementie: voor autonomie, van betekenis zijn, plezier, meedoen en sociale contacten. Juist deze aspecten krijgen in opleidingen en bijscholing nog relatief weinig aandacht.”

Leren en ontwikkelen in de zorgtransitie

Deze transitie, ook wel de transitie van ‘zorg naar gewoon leven’ genoemd, vraagt om een andere manier van opleiden. Dat betekent dat de nadruk verschuift van het uitvoeren van zorgtaken naar het ondersteunen van een goed leven met dementie. Simone: “Het organiseren van goede dementiezorg en -ondersteuning is om verschillende redenen complex. Er zijn veel partijen bij betrokken. Dat maakt het lastig om veranderingen in praktijk en onderwijs door te voeren. Daarom is het belangrijk om onderzoek, onderwijs en praktijk dichter bij elkaar te brengen.”

Wat maakt het organiseren van goede dementiezorg en -ondersteuning complex? Simone licht toe: “Je kunt in onderzoek tot nieuwe inzichten komen of toepassingen ontwikkelen, maar dat betekent niet dat die in het onderwijs of in de praktijk meteen worden gebruikt. En soms signaleer je in de praktijk iets dat om verandering vraagt, terwijl nog onduidelijk is waar je moet beginnen. Juist daarom heb je elkaar nodig. Door elkaars kennis en perspectieven samen te brengen, maak je die verandering uitvoerbaar.”

Learning communities

Een manier om onderzoek, onderwijs en praktijk dichter bij elkaar te brengen, is door samen te werken in zogeheten ‘learning communities’. Dit zijn samenwerkingsverbanden van onder meer onderzoekers, zorg- en welzijnsprofessionals, beleidsmakers, docenten, studenten, ondernemers en vertegenwoordigers van mensen met dementie en hun naasten. Binnen Enable-dem worden vier van deze learning communities onderzocht en, waar mogelijk, versterkt. Daarbij is er specifiek aandacht voor het leren en ontwikkelen van toekomstige én huidige zorg- en welzijnsprofessionals.

Onderzoeker Marieke Veltman van het lectoraat Leven Lang Ontwikkelen benadrukt de meerwaarde van deze aanpak: “Learning communities zijn een middel om met elkaar te leren, te innoveren en beter samen te werken. Vanuit ons lectoraat richten wij ons vooral op innovaties in leren en ontwikkelen. Daarbij onderzoeken we hoe die innovaties hun weg vinden naar de deelnemende organisaties en daar duurzaam onderdeel worden van het dagelijks werk. Door systematisch te kijken naar wat werkt, voor wie en waarom, krijgen we beter zicht op hoe learning communities innovaties kunnen versnellen. Die inzichten zijn ook relevant voor andere sectoren waar professionals samen leren en meebewegen met maatschappelijke uitdagingen.”

Leren in thema’s die bijdragen aan de zorgtransitie

De vier learning communities werken aan verschillende thema’s die ieder op hun eigen manier bijdragen aan goed leven met dementie. Dit doen zij in concrete innovatieprojecten. Daarmee krijgen studenten en zorg- en welzijnsprofessionals praktische handvatten om bij te dragen aan de transitie van zorg naar leven. Simone geeft een voorbeeld: “In één van de learning communities werken we bijvoorbeeld aan een project waarin sociaal werkers en casemanagers dementie samen op huisbezoek gaan bij mensen met dementie en hun naasten. De één heeft veel kennis over dementie en leven met dementie, de ander weet veel over voorzieningen in de wijk. Door samen te reflecteren ontstaat beter zicht op hoe iemand met dementie een betekenisvol leven kan blijven leiden.”

Verder wordt gewerkt aan respectvol woord- en taalgebruik. Simone: “Er wordt nog vaak gesproken over ‘dementerenden’ die ‘opgenomen moeten worden’. Taal stuurt hoe we denken en handelen. Wanneer je het leven centraal wilt stellen, helpt het om toekomstige en huidige zorg- en welzijnsprofessionals al tijdens opleiding en bijscholing bewust te maken van de invloed van taal. We werken hieraan binnen het project Aan de haal met Taal.”

In een andere learning community staat het creëren van warme netwerken centraal. Deze netwerken ondersteunen mensen met dementie bij het vinden en bereiken van zinvolle dagactiviteiten, zoals gezamenlijk zwemmen. Het gaat om de vraag hoe je mensen met dementie een zinvolle invulling van de dag biedt en wat dat vraagt van professionals en organisaties. Ook is er een learning community die zich richt op technologie. Simone: “Veel professionals ervaren drempels bij het inzetten van technologie in de zorg. Binnen deze community zijn laagdrempelige, speelse methoden ontwikkeld om met elkaar in gesprek te gaan over hoe je technologie in je dagelijkse werk kunt inzetten en hoe je hiermee goed leven met dementie kunt ondersteunen.”

Studenten doen mee

Naast praktijkpartners werken ook diverse hogescholen en universiteiten samen binnen Enable-dem. Studenten van deze verschillende kennisinstellingen dragen ook bij aan de projecten van de learning communities, en brengen een frisse blik mee. Simone: “Het project gaat over toekomstige én huidige professionals. Van Windesheim betreft het bijvoorbeeld studenten van de  minor Goed Leven met Dementie en de opleiding Verpleegkunde. Bij één van de andere partners ging het om studenten van de opleiding Ergotherapie en Fysiotherapie. Studenten komen vaak met hele praktische ideeën waar wij zelf al langer over nadenken. Door hun betrokkenheid verbinden we onderzoek, onderwijs en praktijk op een heel directe manier.”

Tekst gaat verder onder de foto
Lector Simone de Bruin en senior onderzoeker Marieke Veltman

Wat werkt, voor wie en waarom?

Binnen Enable-dem besteden de onderzoekers niet alleen aandacht aan wat de learning communities opleveren voor het leren en ontwikkelen, maar ook aan de samenwerking en dynamiek tussen deelnemers en de doorwerking naar hun organisaties. Marieke: “We koppelen wat we zien in de learning communities steeds terug aan relevante theorie over leren en ontwikkelen, waardecreatie, boundary crossing en interprofessioneel samenwerken. Zo krijgen we zicht op waarom bepaalde manieren van samenwerken in de ene context wel werken en in een andere minder.”

Een belangrijk onderdeel van het onderzoek is het zichtbaar maken van vaste gedragingen en rolverdelingen, ook wel patronen genoemd. Die patronen verschillen per learning community en hangen samen met wie er aan tafel zit, hoe er wordt samengewerkt en in welke context dat gebeurt. Simone: “Juist door spanningen en onderlinge dynamiek bespreekbaar te maken, leren we wat nodig is om samen verder te komen.”

Impact voor mensen met dementie en professionals

Uiteindelijk draait Enable-dem om impact in het dagelijks leven van mensen met dementie, hun naasten en professionals. “Ik hoop dat professionals zich door dit onderzoek nog beter toegerust voelen om goed leven met dementie te ondersteunen. Dat klinkt eenvoudig, maar vraagt veel van kennis, houding en vaardigheden. We hebben mensen met dementie en hun naasten daarom gevraagd wat zij nodig hebben om goed te kunnen leven met dementie. En wat betekent dit voor de competenties van zorg- en welzijnsprofessionals? Wat moeten zij weten, en hoe kunnen zij hier het beste over leren? Die inzichten nemen we momenteel mee bij het herformuleren van de leeruitkomsten van een aantal van onze opleidingen.  Op deze manier proberen we bij te dragen aan de zorgtransitie. Die klinkt namelijk groot en abstract: ‘we moeten van zorg naar leven’. Wat betekent dat voor mijn dagelijkse werk? Binnen Enable-dem werken we aan concrete, afgebakende projecten die professionals handvatten geven om vanuit hun rol aan de transitie bij te dragen.”

Marieke kijkt vooruit naar leren in organisaties: “Ik hoop dat werken met learning communities over vijf jaar veel gangbaarder is en een vast onderdeel wordt van leren en ontwikkelen. Zo krijgen professionals meer regie over hun eigen ontwikkeling.” Simone vult aan: “Samenwerken binnen learning communities een mooi voorbeeld van informeel leren. Leren wordt nog vaak gezien als iets formeels, met een docent voor de klas, terwijl informeel leren op de werkvloer – dus van en met collega’s – minstens zo waardevol is.”

Bundeling van krachten

Beide lectoraten zien Enable-dem als een voorbeeld van een succesvolle samenwerking binnen Windesheim. Simone: “Wij brengen expertise in op het gebied van leven met dementie, het lectoraat Leven Lang Ontwikkelen op het gebied van leren en ontwikkelen en learning communities. Die bundeling van krachten maakt dit project sterk.” Marieke vult aan: “Deze samenwerking levert ook nieuwe initiatieven op, zoals een gezamenlijk vervolgproject rond het versterken van een samenhangende leercultuur binnen zorgorganisaties. Daarbij werken we met het Leercultuurmodel en de bijbehorende leercultuurscan. De bouwstenen uit dat model geven richting aan duurzaam leren en verbeteren in de dagelijkse zorgpraktijk, met aandacht voor leiderschap, professionele ruimte, samenwerking, reflectie en het verankeren van leren in werkprocessen.”

Enable-dem laat zien hoe onderzoek, onderwijs en praktijk samen kunnen leren en innoveren. Met als doel een samenleving waarin mensen met dementie zich gezien voelen als mens en professionals de ruimte en handvatten krijgen om goed leven met dementie mogelijk te maken.