Hoe geef je als schoolleider leiding aan onderzoeksmatig werken binnen jouw school?

Onderzoeker Loes van Wessum bij het lectoraat Inclusieve Leeromgevingen begeleidde de afgelopen periode als procesbegeleider een kenniskring van schoolleiders in het primair onderwijs. Kenniskringen zijn een initiatief van Ascenda, het register voor schoolleiders PO, deze kenniskring ging over onderzoeksmatig werken. Door zelf onderzoeksmatig te werken, kwam de kenniskring tot een publicatie over hoe deze manier van werken ingezet kan worden in scholen. Een publicaties door schoolleiders voor schoolleiders. De publicatie is nu beschikbaar voor iedereen, ook in een Engelstalige versie. Een goed moment om met Loes om tafel te gaan: hoe verliep dit proces en wat hebben de schoolleiders aan dit onderzoek in de praktijk?

Onderzoeksmatig werken: waarom is dat belangrijk voor scholen? 

Met het thema ‘onderzoeksmatig werken’ haakt Ascenda aan op de ontwikkeling dat onderzoeksmatig werken steeds belangrijker wordt, ook binnen het onderwijs. Dit wordt deels gestimuleerd doordat het niveau van basisvaardigheden van kinderen op de basisschool in Nederland stagneert in vergelijking met andere landen in Europa. Onderzoeksmatig werken kan bijdragen aan realiseren van betere leerresultaten. 

Loes: “Een simpel voorbeeld is rekenonderwijs. We merken dat de prestaties van leerlingen in Nederland ook op dat gebied achterblijven. Als een schoolleider dit merkt binnen de eigen school, dan is het goed om eerst te kijken wat er dan precies niet goed gaat. Is het één leerling, betreft het een groep leerlingen, of een heel leerjaar en welk onderdeel van rekenen? Door onderzoeksmatig bij de kern van het probleem te komen, kun je gericht werken aan een passende oplossing.” 
“Als dat lukt kan je als school ervoor zorgen dat de leerervaring van een leerling elke dag een beetje beter wordt. Je ziet dan dat kinderen, waarvan het leren voorheen moeilijker ging, ineens opbloeien en fantastische leerprocessen doorlopen. Daar gaat het uiteindelijk om.”

Door schoolleiders voor schoolleiders

De publicatie ‘Onderzoeksmatig werken in het primair onderwijs’, ontwikkeld door de kenniskring van schoolleiders, is in die zin bijzonder: het is geschreven door schoolleiders voor schoolleiders. De schoolleiders kwamen op verschillende momenten bij elkaar, wat nogal een puzzel was omdat ze uit het hele land kwamen. Vanuit haar rol keek Loes mee met het proces, adviseerde ze over literatuur en bracht waar nodig focus aan in de vragen waar de schoolleiders mee bezig gingen. Maar het onderzoek en de resultaten uitschrijven tot een publicatie deden de schoolleiders zelf.

Loes: “Dat vond ik echt leuk aan dit project. Je kan namelijk als onderzoeker een boekje schrijven om schoolleiders te ondersteunen in leiding geven aan onderzoeksmatig werken in hun school, maar als ze dit zelf doen is de kans veel groter dat het een boekje wordt waar andere schoolleiders echt op zitten te wachten. Schoolleiders kennen immers de praktijk en de uitdagingen van een nieuwe werkwijze implementeren op school.”

“Uiteindelijk leren de schoolleiders van het onderzoeksproces, maar als het goed is ook van elkaar. De rol van schoolleider kan heel eenzaam zijn, want je hebt vanuit die positie niet altijd iemand om mee te sparren of je twijfels bij uit te spreken. Door in deze kenniskring deel te nemen kregen ze die mogelijkheid wel. Én het geeft ze een nieuw netwerk van niet alleen schoolleiders, maar ook onderzoekers en experts.”

Onderzoekscultuur: natuurlijke nieuwsgierigheid

Onderzoeksmatig werken implementeren in een school gaat uiteindelijk niet alleen om vaardigheden en methodes. De opdracht is uiteindelijk veel groter voor schoolleiders: een onderzoekscultuur creëren op de werkvloer waarbij een natuurlijke nieuwsgierigheid naar het leerproces van leerlingen het uitgangspunt is. 

Loes: “De school en leraren warmdraaien voor onderzoek is niet makkelijk. Het is namelijk geen trucje of een verzameling aan vaardigheden. Het gaat erom of je echt wil weten wat er speelt. Dat je inzicht wil krijgen in hoe je iets kan veranderen of verbeteren. Het vraagt ook om zelfreflectie van leraren, want hoe kijkt een leraar zelf naar de opbrengsten van een onderzoek en hoe ga je om met die subjectiviteit? Uiteindelijk gaat het om de wil om te onderzoeken hoe ieder kind goed onderwijs krijgt en hoe een team van leraren hieraan kan bijdragen. Onderzoek is niet alleen een technische handeling, zeker niet in de onderwijspraktijk. Onderzoek in de praktijk is grip krijgen op eigen werk.”