Tijd voor een ander verhaal over arbeidsproductiviteit

Steeds meer mensen ervaren druk op het werk. Burn-outs nemen toe en ook de belasting van natuur en samenleving groeit. In het artikel ‘Arbeidsoverproductiviteit: voorbij de menselijke maat’ laten Liesbeth Rijsdijk en Gertjan van Stam van het lectoraat Netwerken in een Circulaire Economie (NiCE) zien hoe dit samenhangt met ons dominante denken over productiviteit.

In Nederland heeft arbeid al lange tijd een sterke morele betekenis. Werken staat gelijk aan waarde en inzet. In combinatie met een lineaire economie, gericht op groei en efficiëntie, is productiviteit steeds belangrijker geworden. Succes wordt vaak gemeten in output per uur en groei van het bruto binnenlands product (BBP). Volgens de auteurs leidt dit tot arbeidsoverproductiviteit: een situatie waarin mens en natuur structureel worden overvraagd.

Wat gaat er mis?

Als productiviteit het belangrijkste doel wordt, verdwijnen andere vormen van waarde uit beeld. Denk aan zorg voor elkaar, vakmanschap, tijd voor reflectie en aandacht voor relaties. Deze waarden tellen nauwelijks mee in cijfers, terwijl ze essentieel zijn voor welzijn en kwaliteit van leven. Het gevolg is toenemende werkdruk, verlies aan zingeving en aantasting van sociale samenhang.

Ook technologie lost dit probleem vaak niet op. Efficiënter werken leidt in de praktijk regelmatig tot meer productie en meer werk, in plaats van meer rust of vrije tijd. Zo blijft het systeem zichzelf versterken.

Een ander perspectief op arbeid

De auteurs schetsen een alternatief vanuit de circulaire economie, Rijnlands denken en het concept van brede welvaart. In dit perspectief staat arbeid in dienst van het gezond houden van systemen, in plaats van het maximaliseren van output. Arbeid krijgt weer een relationele betekenis: waarde ontstaat in samenwerking, zorg en aandacht voor de lange termijn.

In een circulaire economie draait productiviteit niet om meer produceren, maar om slimmer omgaan met grondstoffen, energie en menselijke inzet. Activiteiten zoals reparatie, onderhoud, zorg en onderwijs lijken minder efficiënt in klassieke cijfers, maar dragen sterk bij aan welzijn, werkgelegenheid en ecologische veerkracht.

Van groei naar brede welvaart

Het artikel pleit voor een verschuiving in wat we als succes zien. Brede welvaart kijkt verder dan economische groei en neemt ook gezondheid, sociale relaties, veiligheid en natuurkwaliteit mee. Arbeidsproductiviteit wordt daarmee een middel, geen doel op zich.

Volgens Rijsdijk en Van Stam vraagt deze transitie ook om nieuwe verhalen over werk. Verhalen waarin waardigheid draait om vakmanschap, zorg en bijdrage aan de gemeenschap, in plaats van drukte en overprestatie. Zo ontstaat ruimte voor werk dat menselijker, rechtvaardiger en toekomstbestendig is.

Houd deze pagina in de gaten om de publicatie te lezen.