Digitale geletterdheid in primair en voortgezet onderwijs

Het lectoraat Onderwijsinnovatie en ICT doet in verschillende onderzoeksprojecten onderzoek naar de ontwikkeling van digitale en AI-geletterdheid. Ook ontwerpt het lectoraat interventies voor leerlingen in primair onderwijs (po) en voortgezet onderwijs (vo). Een belangrijk onderwerp want de digitale wereld raakt inmiddels alles wat leerlingen doen en worden. Hoe zij leren, communiceren, creëren, twijfelen, kiezen, spelen en werken. Digitale geletterdheid is daarmee geen los thema, maar een fundamenteel onderdeel van goed onderwijs. Hoe ga je als leraar om met digitale geletterdheid en hoe kun je dit een plek geven in je onderwijs? Lector Anneke Smits vertelt.

Goed nieuws: als leraar hoef je geen tech-expert te zijn

In juli 2025 werden de nieuwe conceptdoelen digitale geletterdheid gepresenteerd. Deze kerndoelen worden wettelijk verplicht. De verwachting is dat zij per 1 augustus 2027 in de wet zullen zijn opgenomen. De kerndoelen zijn niet een soort afvinklijstje, het gaat om cruciale vaardigheden die leerlingen moeten beheersen en goede gewoontes die ze zich eigen moeten maken om digitaal geletterd te zijn. Dat vraagt iets van leraren.

“Als leraar hoef je absoluut geen tech-expert te zijn om leerlingen te begeleiden op hun weg naar digitale geletterdheid,” begint Anneke. “Er is geen eindpunt in digitale geletterdheid. In een maatschappij waarin digitale middelen voortdurend veranderen, betekent het dat je op het gebied van digitale geletterdheid altijd onderweg bent. Het is vooral belangrijk dat je als leraar de urgentie voelt om leerlingen te ondersteunen op dit vlak. De digitale wereld is al lang zo complex dat de verantwoordelijkheid voor deze ondersteuning niet alleen bij ouders kan liggen. Juist op school krijgen álle leerlingen – ongeacht achtergrond of thuissituatie – de kans om zich te ontwikkelen tot vaardige, kritische en bewuste deelnemers aan de digitale wereld.”

Het is wel belangrijk voor een leraar om te weten wat er gebeurt in de digitale wereld en dat je hier met leerlingen over spreekt. “Het is belangrijk om leerlingen te begeleiden in deze gesprekken, maar als je normen en waarden gaat opleggen is het gesprek voorbij,” vertelt Anneke. “Luisteren is belangrijk, want de kans is groot dat je als leraar niet weet op welke platforms je leerlingen zitten en waar ze tegenaan lopen. Leerlingen kunnen dat prima uitleggen.”

“Een andere manier om de digitale geletterdheid te stimuleren gaat via voorlezen. Ik noem dat ‘lees je digiwijs.’ Er zijn zulke mooie kinderboeken en Young adult boeken die ervaringen in de digitale wereld beschrijven. Deze boeken kun je als leraar voorlezen in de klas of je laat het leerlingen zelf lezen en neemt dat als uitgangspunt voor gesprekken.”

Samen goede zoekprocessen aanleren

Omdat digitale vaardigheden steeds belangrijker worden en leerlingen zo vroeg mogelijke goede digitale gewoontes aan moeten leren, is het volgens Anneke belangrijk om een paar kernpunten direct aan te pakken. Een daarvan is samen goede zoekprocessen aanleren. 

“Digitale geletterdheid moet niet gezien worden als een op zichzelf staand vak, maar als onderdeel van alle lessen. Zo kun je bijvoorbeeld over een bepaald onderwerp in de les, waar leerlingen niet uitkomen, zeggen: ‘dit snappen wij niet, laten we eens kijken of internet ons hierbij kan helpen.’ De leraar zoekt samen met de leerlingen centraal op het digibord en toont goede zoekgewoonten zoals het onderzoeken van de auteurs in een afzonderlijk tabblad voordat je een bron opent. Belangrijk is om na te gaan welke belangen de auteurs hebben en hoe betrouwbaar ze zijn. Op deze manier leer je leerlingen gelijk goede zoekgewoontes aan,” aldus Anneke. “Want als leerlingen zonder begeleiding gaan zoeken, leren ze slechte zoekgewoontes aan omdat het voor leerlingen vaak lastig is om te bepalen wat een goede bron is. Daar moet je echt vroeg mee beginnen. Als je pas in groep 7 of 8 begint loop je meteen al ontzettend achter omdat kinderen zich dan thuis al problematische zoekgewoonten hebben eigen gemaakt.”

Fatsoenlijke journalistiek en nepnieuws onderscheiden

Andere belangrijke uitdagingen zijn nepnieuws onderscheiden en ethische journalistiek kunnen herkennen. Voor veel volwassenen is dit ook een uitdaging, laat staan voor leerlingen die de vaardigheden nog niet aangeleerd hebben om dit onderscheid te kunnen maken.

Anneke: “Een van de manieren waarop je hier mee om kan gaan is door bijvoorbeeld artikelen voor te lezen van goede reguliere informatiekanalen en dit naast nepnieuws te leggen. Nepnieuws heeft vaak een verborgen agenda en gaat om persoonlijk of politiek gewin. Het is belangrijk om dit met leerlingen te bespreken zodat zij zich hiervan bewust worden.” 

Het is dus belangrijk dat leerlingen leren hoe goede journalisten nieuws maken en ook hoe nepnieuws gemaakt wordt. Anneke: “Een heel mooie lesopzet bestaat er ook uit dat leerlingen zelf echt nieuws maken en ook nep nieuws. Via Schooltv zijn er goede filmpjes over hoe journalisten werken. Ook bestaan er online spelvormen waarin de karakteristieken van nepnieuws duidelijk worden.” 

Kijk op getbadnews.com voor een voorbeeld van een online spelvorm(opent in nieuw tabblad) 

Moeilijke gesprekken en ethische dilemma’s rond digitale vaardigheden

In de krant staan steeds vaker artikelen over grote ethische dilemma’s in de digitale wereld. Uiteindelijk gaat digitale geletterdheid dan ook om veel meer dan alleen vaardigheden leren. 

“Een vorm van digitaal geletterd zijn is snappen hoe verslavend de telefoon, tablets en social media zijn en dat je zo’n telefoon of tablet ook kan wegleggen. Want als je niet oppast blijf je doorscrollen,” legt Anneke uit. En dat betekent dat je minder tijd hebt voor andere activiteiten die meer bijdragen aan je ontwikkeling.  Ook op school komt het voor dat te veel tijd besteed wordt aan digitale media. “Als je leerlingen tijdens de pauzemomenten  filmpjes laat kijken, leren ze minder sociale vaardigheden. Ze kunnen diezelfde tijd ook gebruiken om met elkaar te praten. Het gaat er ook om dat leerlingen zich veilig voelen bij een volwassene om te vertellen als er iets mis is gegaan op een online platform of als zij op sites met schadelijke content zijn geland. Kun je dan als leraar dat moeilijke gesprek voeren?” 

“Digitale geletterdheid gaat ook niet om het begrijpen en kunnen gebruiken van zoveel mogelijk programma’s en software. Het gaat om basisvaardigheden met een paar belangrijke programma’s die leerlingenveel gaan gebruiken in de toekomst: tekstverwerkings-, presentatie- en mailprogramma’s. Idealiter niet van Amerikaanse makelij,” sluit Anneke af. “Laat ze hun vaardigheden uitbreiden en leren mooie dingen te maken en begeleid ze hierin. Het is namelijk een misvatting dat leerlingen, omdat ze in een digitaal tijdperk zijn geboren en opgroeien, ook automatisch digitaal vaardig zijn. Het komt niet vanzelf goed met de digitale geletterdheid. Daar moet hard aan gewerkt worden voor leerlingen door leraren, ouders en andere betrokkenen.”

Leraren dag

Op 26 maart sprak lector Anneke Smits van het lectoraat Onderwijsinnovatie en ICT,  tijdens de Lerarendag Digitale Geletterdheid (van het expertisepunt digitale geletterdheid) over digitale en AI-geletterdheid in het primair en voorgezet onderwijs. Deze lerarendag is een jaarlijks terugkerend landelijk congres over digitale en AI-geletterdheid in het primair en voortgezet onderwijs. Het programma sluit aan bij actuele ontwikkelingen, zoals de nieuwe conceptkerndoelen digitale geletterdheid. Je kunt hier het magazine In verbinding bekijken dat op 26 maart verscheen met inhouden van de lerarendag. (opent in nieuw tabblad)