De opvoedingsrevolutie die er niet was

Waren ouders vroeger echt strenger? Zijn kinderen tegenwoordig prinsjes en prinsesjes? Onderzoeker Mandy Talhout van het lectoraat Jeugd hoort dat soort uitspraken al jaren. Jongeren zouden zijn losgeslagen, gezinnen losgezongen en vroeger was het allemaal beter. Maar klopt dat beeld eigenlijk wel?

Voor haar promotieonderzoek analyseerde Mandy 316 interviews met drie generaties die opgroeiden tussen 1920 en 2015: jongeren, hun ouders en hun grootouders. Ze onderzocht drie onderdelen van opvoeding: de relatie tussen ouders en kinderen, de aard en vorm van familiebanden en het opvoedingsgedrag van ouders.

Luisterden kinderen vroeger beter?

Het bekende verhaal is duidelijk: vroeger bepaalden ouders en moesten kinderen gehoorzamen. In de jaren zestig en zeventig zou dat zijn veranderd in meer onderhandeling, gelijkwaardigheid en vrijheid. En inmiddels zou die ontwikkeling zijn doorgeslagen. “Er worden veel artikelen geschreven over dat ouders hun kinderen tegenwoordig opvoeden als prinsjes en prinsesjes” zegt Mandy. Maar die volksverhalen die uitgaan van een scherpe omslag in de jaren zestig en zeventig van de voorgaande eeuw ziet ze niet terug in de interviews.

Ook in verhalen van de oudste generatie zijn warmte, aandacht en vertrouwen aanwezig. “Een respondent vertelde bijvoorbeeld dat zijn ouders dan wel streng waren, maar dat zij er altijd voor zorgden dat het kerstfeest en de verjaardagen van àlle kinderen gevierd konden worden in het grote gezin waarin hij opgroeide, ondanks dat er weinig geld te besteden was.”

Waren families vroeger hechter?

Ook het idee dat families vroeger hechter waren en tegenwoordig steeds meer op zichzelf zijn aangewezen, blijkt te simpel. “Hoeveel contact mensen met familie hadden en hoe hecht dat contact was hing af van hun omstandigheden.” Een vrouw die in 1920 werd geboren vertelde bijvoorbeeld dat haar familie aan de andere kant van de Zuiderzee woonde. De Afsluitdijk bestond nog niet. “Door de grote afstand, beperkte vervoersmogelijkheden en gebrek aan geld was het moeilijk om elkaar te bezoeken. Een hechte familieband onderhouden was daardoor simpelweg niet mogelijk. Omgekeerd zijn er, ondanks individualisering, nu ook nog hechte families.”

Tekst gaat verder onder afbeelding

Zijn ouders anders gaan opvoeden?

In de pedagogiek wordt tegenwoordig veel gesproken over de ideale autoritatieve opvoeding, in tegenstelling tot de autoritaire opvoeding: ouders bieden warmte en steun, geven kinderen veel ruimte, maar stellen ook duidelijke grenzen. “Nederlandse ouders blijken al decennialang op te voeden in lijn met deze ideale opvoedingsstijl. Daarnaast blijkt uit mijn onderzoek dat zowel warmte en gezag, als vrijheid en grenzen tegelijkertijd kunnen bestaan.”

Het beeld dat vroeger nergens over werd gesproken en tegenwoordig alles bespreekbaar is, is ook te zwart-wit. “Onderwerpen als seksualiteit, menstruatie en relaties werden vroeger wel minder makkelijk besproken. Maar tegenwoordig bespreken jongeren en ouders ook niet alles met elkaar. In de jongste generatie van mijn onderzoek waren het juist vaak de jongeren die bepaalde dingen bewust niet met hun ouders wilden bespreken.”

Hoe ervaren de generaties hun opvoeding?

“De interviews zijn waardevolle bronnen over het verleden”, zegt Mandy. “Maar ze vertellen vooral hoe mensen hun opvoeding hebben ervaren en hoe ze er nu betekenis aan geven.”

Vooral bij de jongste en middelste generaties viel het op hoeveel psychologische taal zij gebruiken. “Begrippen als trauma, hechting en veiligheid zijn onderdeel geworden van de manier waarop we onze opvoedervaringen beschrijven èn begrijpen.

De geïnterviewden keken met de kennis en normen van vandaag terug op de opvoeding van vroeger. Vooral de middelste generatie, de ouders, was daarbij kritisch. Zij leggen jeugdervaringen regelmatig langs de maatstaf van wat tegenwoordig als goede opvoeding geldt. “Zo vertelde een deelnemer aan het onderzoek dat ze vond dat haar ouders te weinig uitgingen van de behoeften van het kind en haar inbreng te beperkt was. Een ander vertelde juist trots dat zij als jongere veel vrijheid en verantwoordelijkheid kreeg. Zo mocht zij op haar veertiende met een vriendin op vakantie naar Engeland.”

Wordt elke generatie anders opgevoed?

“Mijn onderzoek laat zien dat er geen revolutie, maar een evolutie heeft plaatsgevonden binnen opvoeding. Naast verschillen tussen generaties zijn er bovendien veel overeenkomsten in de manier waarop mensen hun opvoeding hebben ervaren. Tegelijkertijd bestaan er belangrijke verschillen bínnen generaties.”

Daar zet Mandy wel een kanttekening bij: “Het gaat hier echt over hoe mensen opvoeden en opvoeding ervaren. Niet persé hoe het was. Een ervaring hangt altijd samen met de historisch-maatschappelijke, culturele, sociale en persoonlijke omstandigheden waarin mensen leven. Dus wanneer mensen later over hun opvoeding vertellen, doen zij dat vanuit hun eigen tijd, met de ideeën, normen en taal die daarin gangbaar zijn.”

Mandy Talhout verdedigde haar proefschrift The Way We Were Raised: Change and Continuity in Dutch Family Upbringing op 24 augustus 2026 in het Academiegebouw in Groningen.