Hoe praten over afval kan leiden tot meer begrip voor elkaar

Afval op straat lijkt een praktisch probleem, maar is juist een krachtig sociaal signaal. In de Zwolse wijk Dieze-Oost werd afval één van de onderwerpen in een onderzoek naar samenleven met onbegrepen gedrag. Het project (Samen) wonen in Dieze-Oost, laat zien dat je pas echt begrijpt wat er in een wijk speelt als je luistert naar en samenwerkt met bewoners, naasten en mantelzorgers. Op donderdag 5 februari sluit het project feestelijk af met een eindfeest voor en door de buurt bij herstel- en zelfregiecentrum Focus.

Dieze-Oost is een wijk in Zwolle waar bovengemiddeld vaak overlast wordt ervaren door buren en professionals. Soms hangt de oorzaak samen met onbegrepen gedrag ontstaan vanuit psychische problematiek, armoede of stress. Ook is er sprake van onbegrip tussen bewoners en instanties. Vanuit het lectoraat GGZ en Samenleving (hogeschool Windesheim) werd daarom, in het kader van de Regionale Kenniswerkplaats Onbegrepen Gedrag IJsselland(opent in nieuw tabblad), een participatief actieonderzoek opgezet in samenwerking met GGD IJsselland. De centrale vraag hierbij was: hoe versterk je het samenleven tussen mensen mét en zonder psychische kwetsbaarheid?

Participatief betekent hier dat onderzoekers samen met bewoners, naasten, mantelzorgers en wijkprofessionals inventariseren wat er speelt en wat er te verbeteren is. De thema’s worden gezamenlijk vastgesteld, inspelend op thema’s die deelnemers aandragen vanuit hun ervaring in de wijk. 

Afval als aanleiding voor het gesprek

Afval is zo’n terugkerend thema. Sommige bewoners ergeren zich aan gedumpte afvalzakken bij de ondergrondse containers of het vele zwerfafval in de bosjes. Andere bewoners zien de waarde van afval langs de straat; extra inkomsten door statiegeld of dat mooie oude stoeltje waarvoor jij nog wel een plekje hebt in huis. En er is de ‘grijze maffia’, een club gemotiveerde bewoners die elke week afval gaat prikken in de wijk. 

Tekst gaat verder onder de afbeelding
Willemijn den Harder & projectleider Cindy Boerema met het afvalspel

Bewoners spraken over overlast en frustratie door afval op straat, maar ook over onbegrip richting het afvalsysteem, ROVA (afvalverwerker) en de gemeente. Sommige bewoners voelen zich niet gehoord, anderen voelen zich veroordeeld. Het blijkt dat er verschillende motivaties zijn om afval wel of niet weg te gooien en te scheiden. Iemand met een depressie kan hier geen energie voor hebben, iemand die leeft in armoede kan hier het geld niet voor hebben. Ook zijn er mensen het systeem van afvalscheiding nog niet doorgronden. Zo blijken er nog veel meer redenen te zijn waarom ieder mens anders omgaat met afval. Onderling is er niet altijd begrip, omdat men de motieven niet van elkaar kent. 

Projectleider Cindy Boerema ziet afval als ingang om onbegrepen gedrag bespreekbaar te maken:

Afval was één van de onderwerpen in het onderzoek, maar wel een hele krachtige. Het raakte aan emoties, aan mentale draagkracht en aan de relatie tussen bewoners en systeem. Juist doordat het zo alledaags is, nodigde het uit om verder te kijken dan regels en overlast.

Concrete producten uit de wijk

Het project (Samen) wonen in Dieze-Oost leverde meerdere concrete producten op, die allemaal bijdragen aan meer begrip en handelingsperspectief:

Een luistertour met ervaringsverhalen

Een route door de wijk met auditieve verhalen van bewoners, wijkprofessionals, mensen met psychische kwetsbaarheid en hun naasten. Vaak wordt er óver buren gesproken, maar zelden mét hen. De luistertour doorbreekt dat. Er zijn drie verschillende routes, gebaseerd op interviews met bewoners naasten en professionals uit de wijk. De verhalen zijn samen met ervaringsdeskundigen van Stichting Focus geschreven.

De Woonkaart Onbegrepen Gedrag

Een praktische kaart voor bewoners die zorgen hebben over of overlast ervaren van hun buren: wat kun je doen, wie kun je benaderen? 

Foto’s en collages van afval én het Afvalspel

Onder begeleiding van kunstenaar-onderzoeker Willemijn den Harder maakten bewoners foto’s en collages van afval in de wijk. Er werd een afvalspel ontwikkeld: een speels gespreksinstrument dat helpt om ieders ‘afvallast’ in kaart te brengen en gesprekken te voeren tussen inwoners en instanties. Bijvoorbeeld over (voor)oordelen, aannames, dilemma’s en situaties rondom afval in de buurt. 

Bijeenkomsten over beeldvorming

Onder leiding van ervaringsdeskundig journalist Kees Dijkman werd gewerkt aan bewustwording rond beeldvorming en framing van mensen met ‘verward’ of ‘onbegrepen’ gedrag, onder andere in de media.

Naasten/mantelzorgers

In samenwerking met naasten/mantelzorgers en wijkprofessionals is er een Dobbel en Deel spel ontwikkeld. Het spel nodigt mensen uit te praten over de zorgen die je hebt vóór iemand of de zorgen die je hebt over iemand. 

Eindfeest voor de buurt – 5 februari

Het project (Samen) wonen in Dieze-Oost wordt op 5 februari afgesloten met een laagdrempelig eindfeest bij Stichting Focus (16.00 – 18.30 uur, vrije inloop), Zerboltstraat 63 in Zwolle. De bijeenkomst heeft de opzet van een mini-festival voor de buurt, met ruimte voor ontmoeting, een hapje en een drankje.

Op het programma staan onder andere:

• Aandacht voor beeldvorming en framing van onbegrepen gedrag
• Een presentatie over afval als sociaal signaal
• Presentaties van alle ontwikkelde producten en de onderzoeksresultaten
• Het spelen van het afvalspel samen met andere bewoners en professionals uit de wijk
• Bijdragen van ROVA en de gemeente (wethouder Dorrit de Jong)

De bijeenkomst is bedoeld voor iedereen die woont of werkt in Dieze Oost en voor iedereen die nieuwsgierig is naar de onderzoeksresultaten van het project (Samen)wonen in Dieze Oost.

Samen zoeken, niet snel oplossen

Het project laat zien dat onbegrepen gedrag, net als afval, zelden een individueel probleem is. Het vraagt niet alleen om meten en handhaven, maar begrijpen wat er speelt in de leefwereld van bewoners.