Van grote theorieën naar leerprincipes: Erik Meij promoveert op het leren van leraren

Dragen beginnende leraren, ervaren leraren en lerarenopleiders onbewust belangrijke principes met zich mee over leren uit leertheorieën? Met die vraag ging Erik Meij aan de slag tijdens zijn promotietraject bij het lectoraat Onderwijsinnovatie en ICT. Het resultaat van zijn promotie is het proefschrift Exploring Teachers Explicit and Implicit Knowledge and Beliefs about Principles of Learning. Uit zijn onderzoek komen aanbevelingen voor het leren van leraren. Tijd voor een gesprek met Erik!

Voortbouwen op voorkennis van studenten

In zijn onderzoek koos Erik Meij er bewust voor om geen grote leertheorieën te onderzoeken, maar hij richtte zich op meetbare principes die voortkomen uit de bekende grote leertheorieën en in het bijzonder uit de Conceptual Change Theory. Deze theorie beschrijft hoe mensen leren door hun bestaande kennis langzamerhand aan te passen (of juist niet) op basis van nieuwe informatie. Hij keek in zijn onderzoek naar de kennis van startende studenten en afstudeerders en deed dezelfde metingen bij docenten in het veld en bij lerarenopleiders.

“Leerprincipes zijn bijvoorbeeld: het belang van voorkennis, de rol van voorbeelden, het belang van herhaling en de mindset van een student. Die beschrijven hoe een leerling leert en waar een docent op kan inspelen. Uit het onderzoek blijkt dat alle docenten van alle leeftijden en ervaring wel iets weten of geloven. Wat echt opvallend was: studenten die net bij Windesheim binnenkomen weten al heel veel op het gebied van leren,” vertelt Erik. “Ik heb verschillende lessituaties met ze besproken en dan zie ik dat startende studenten de situatie al goed inschatten en goede beslissingen maken. Niemand heeft ze dat verteld, ze hebben deze kennis inductief geleerd. Overigens was nog verrassender dat hun leeftijdgenoten die géén leraar wilden worden, veel minder wisten. Ons beroep begint dus waarschijnlijk ergens vroeg, met interesse voor leren en lesgeven.”

“Dus mijn eerste aanbeveling: hou op met studenten grote leertheorieën aan te leren en vervolgens van ze te vragen om die toe te passen op hun lespraktijk. Dat is niet nieuw hoor, Fred Korthagen zei het 20 jaar geleden al. In de lerarenopleidingen moeten we bouwen op bestaande kennis van nieuwe studenten.”

Dit vraagt een andere houding van docenten. Zij kunnen niet langer een theorie behandelen in een PowerPoint in de vorm van een soort hoorcollege. Erik: “Als docent reageer je juist in de les op wat studenten aandragen. Voorwaarde is natuurlijk dat  je het vak ruim inhoudelijk moet beheersen zodat je antwoord hebt op alle vragen en die kan koppelen aan andere inbreng én aan onderdelen van en leertheorie. Het vraagt inderdaad meer van docenten, we hebben nou eenmaal een complex beroep. Maar als jij je als docent overgeeft aan inductief lesgeven, leren studenten beter én heb je een veel leukere les.”

“I'm a teacher through and through, dat is de openingszin van mijn proefschrift. Ik ben leraar in hart en nieren. Met mijn onderzoek wilde ik zo dicht mogelijk bij de praktijk blijven en iets bijdragen aan het leraarschap. Dat was wel een motivatie op deze lange reis en ik denk dat me dat goed is gelukt.” 

Literatuur versus de praktijk

De tweede aanbeveling bouwt hier op voort. In de lerarenopleiding wordt er nog steeds van studenten gevraagd om wat ze doen op school achteraf te verantwoorden met literatuur. In zijn aanbeveling pleit hij ervoor om dit vooraf te doen.

“Om een praktijksituatie te koppelen aan een hele uitgebreide theoretische onderbouwing is lastig en je ziet dat de literatuur en de theorie niet blijft hangen,” legt Erik uit. “Want zo werkt leren niet. Leren werkt als het rommelen in een bestaand groot netwerk in je hoofd. Daarin zitten eindeloos veel ervaringen, van plaatjes, van dingen die gezegd zijn, van woorden, van duizend dingen die we niet alleen leren op school, maar overal tegenkomen in het dagelijks leven. Daar kan je niet literatuur en theorie bovenop leggen en met een paar stekkertjes aan het netwerk verbinden.”

“Mijn aanbeveling is om vooraf aan een actie duidelijke leerprincipes te identificeren. Dat zijn de leerprincipes die een student vervolgens meeneemt naar stage en daar ervaart of de leerprincipes inderdaad terugkomen. Zo zorgen we ervoor dat we voortbouwen op bestaande kennis en nieuwe kennis en ervaringen toevoegen aan dat bestaande netwerk. Zo bouwen studenten zelf de theorie op als onderdeel van hun eigen netwerk.”

Onbewuste kennis af en toe weer bewust behandelen

Studenten krijgen tijdens de lerarenopleiding nieuwe kennis aangereikt. Erik ging voor zijn onderzoek ook met vierdejaars studenten in gesprek, deze studenten studeerden bijna af als leraar. Zijn onderzoek laat zien dat studenten aan het eind van hun studie meer taal tot hun beschikking hebben om lessituaties te beschrijven én dat ze meer leerprincipes tegelijk herkennen in situaties. De principes hebben ze geïntegreerd in een meer holistisch beeld van lesgeven. 

“Voor mijn studie heb ik ook leraren uit het werkveld geïnterviewd en daar zie je dat ruimte voor reflectie op eigen lessituaties snel verdwijnt. En als je niet meer bewust reflecteert, verdwijnen ideeën naar het onbewuste. Dus ook leerprincipes zakken weg. Het meest gehoorde argument is ‘geen tijd’ en dat is begrijpelijk in deze drukke tijden maar voor kwalitatief goede lessen moet je jezelf zo nu en dan weer even de vraag stellen of de focus nog op het leerproces ligt en niet alleen op de lessen en de toetsen.”

“Mijn derde aanbeveling is dan ook om dat leraren die al langer in het vak zitten af en toe weer uitdagen om leerprincipes bewust te gebruiken op lessituaties. Want de beste leraren zijn mensen die lessituaties blijven analyseren en op basis van leerprincipes de lessen proberen te verbeteren. Dat zijn overigens ook de leraren die plezier houden in het lesgeven.”