Ongehoord!? Over wat we niet willen of kunnen horen

Van Bertold Brecht is de beroemde regel "Want sommigen staan in de schaduw en anderen staan in het licht. En men ziet hen die in het licht staan, hen in het duister ziet men niet." Ik moest aan deze regel denken op de startdag van onze opleiding, afgelopen 7 september. Dr. Matthea Westerduin nam ons mee aan de hand met de vraag welke stemmen en welke verhalen er allemaal ongehoord blijven, omdat er geen podium voor is, omdat niemand er woorden aan geeft, of omdat we het moeilijk vinden om ernaar te luisteren. Te veel ongemak, te veel weerstand, te veel schaamte. 

Ze stond stil bij ervaringen van mensen die stemmen horen (ongeveer 1 op 10), bij ervaringen van misbruik die niet via taal maar soms wel via tekeningen indringend verbeeld worden en bij ervaringen van mensen die een andere taal opgedrongen krijgen omdat hun eigen taal of dialect als inferieur wordt gezien. In al deze gevallen is sprake van trauma met schaamte en ongemak tot gevolg. Wat het moeilijk maakt is niet alleen dat betrokkenen moeilijk woorden vinden voor hun ervaring, maar vooral dat wij (anderen, de samenleving) het niet willen horen. Dat is niet gezellig, daar hebben we geen zin in! 

Precies hier zien wij een opgave voor onze opleiding. Levensbeschouwelijk agogen zijn bij uitstek professionals die willen horen wat ongehoord blijft en gaan daar actief naar op zoek. Ik denk aan twee dingen. In de eerste plaats aan de presentie op tal van plekken waar mensen ‘in de schaduw’ leven: de verpleeghuizen, de inloopcentra, de straat, de bossen waar mensen wonen met een verstandelijke beperking of psychische kwetsbaarheid. Om daar ‘oog en oor voor existentie’ te zijn. Wat wordt op die plekken ontdekt over het leven, over wat het betekent om mens te zijn, over waar mensen toe in staat zijn? Uit ervaring weet ik hoe groot het verlangen is om die verhalen te vertellen en ook hoe ondoenbaar soms. Wat hebben wij dan nodig als professionals om ons daarop af te stemmen? Goede gesprekstechniek en luistervaardigheid in ieder geval. Maar ook het vermogen om onze weerstand te overwinnen en te blijven bij dingen die ‘niet zo gezellig’ zijn.

In de tweede plaats denk ik dat we in onze opleidingen leren onderscheiden welke stemmen in onze samenleving ertoe doen, salonfähig zijn, een hegemonie hebben verworven. Terwijl andere gezichtspunten zomaar terzijde worden geschoven. Een van de grondlegsters van de zorgethiek, Joan Tronto, bouwde haar filosofie op vanuit de ervaring van vrouwen, minderheden en mensen in armoede. Hoe komt het dat stemmen van deze groepen zo moeilijk gehoord worden? Zij gaf nadrukkelijk een politieke vertaling van haar inzichten. Wie draagt bij aan het ‘web van het leven’ (haar definitie van ‘zorg’) en wie krijgt daar erkenning voor? In onze opleidingen leren wij de vraag te stellen welke belang er in een organisatie wordt gediend en welke gezichtspunten automatisch dominant zijn. We leren dat de ideeën over wat wij normaal en waardevol vinden, of juist onmenselijk noemen, geen dingen zijn waarmee we worden geboren maar dat die zijn verworven, overgenomen en verinnerlijkt uit de cultuur waarin wij leven. 

Levensbeschouwing speelt hierin een grote rol. Levensbeschouwingen kunnen helpen om de sociale constructen van onze tijd te doorzien. In bronnen en tradities zijn immers ‘tegenverhalen’ te vinden over wat goed, waar en schoon is. Zij bevatten idealen over het goede leven waarin we onze eigen tijd kunnen spiegelen en eventueel verrijken of bekritiseren. Of het nu de de manosfeer in de klas is, de afschaffing van Paarse Vrijdag in de school, of de vanzelfsprekendheid dat het moeilijk wordt jezelf te waarderen als je aan een psychiatrische ziekte leidt. Het vraagt allemaal om professionals die de normatieve ideeën hierachter kunnen doorzien. 

Het thema “Ongehoord!?” gaat nog een poosje met ons mee. Zodat, laten we hopen, er meer licht geworden wordt op wat anders in het donker blijft. 

Geschreven door: Wilko van Holten