Spiritualiteit in organisaties: meer dan een stuk gereedschap

Management en spiritualiteit zijn een onwaarschijnlijke combinatie. Is het een nieuw human resource instrument, een strategisch instrument of een winstgevende onderneming in zichzelf? Het onderwerp van dit theologische proefschrift raakt het hart van onze samenleving: management en organisatie. Organisaties leveren goederen en diensten zoals voedsel, water, transport, communicatie, educatie, zorg, sociale zekerheid, openbaar bestuur, sport en cultuur. Organisaties bieden welvaart en ontplooiingsmogelijkheden. In de afgelopen 100 jaar zijn wij steeds afhankelijker geworden van organisaties. Mens en organisatie verkeren echter vaak op gespannen voet met elkaar, zoals veel beroepsbeoefenaars dagelijks ervaren. Daarom wordt spiritualiteit in deze studie niet als een stuk ‘gereedschap’ voor het management beschouwd.

Het probleem waar deze studie zich mee bezighoudt is dat spiritualiteit in organisaties vanuit managementperspectief lastig te conceptualiseren is zonder in de valkuil van functionele verklaringen te trappen. De vraag die centraal staat is hoe kan worden vermeden dat spiritualiteit in organisaties een nieuw instrument wordt in het belang van de organisatie als systeem ten koste van mensen.
Deze vraag wordt op een antropologische manier benaderd. Uitgangspunt is dat het onderscheid van buiten- en binnenperspectief cruciaal is voor een goed begrip van spiritualiteit in organisaties. Het buitenperspectief staat voor het standpunt van de afstandelijke waarnemer van de sociale werkelijkheid. Het binnenperspectief staat voor het geëngageerde standpunt van de deelnemer in de sociale werkelijkheid. Op deze manier wordt eerst het management onder de loep genomen en vervolgens spiritualiteit.

Management

Het binnenperspectief van management laat zien dat organisaties zichzelf ook van binnenuit moeten begrijpen om het hoofd te kunnen bieden aan verandering. Managers zijn gewend om van buiten naar binnen te kijken met behulp van economische, psychologische, sociologische, juridische en andere lenzen. Aan de andere kant is er vaak onwennigheid om van binnen naar buiten te kijken. Deze studie knoopt aan bij managementliteratuur over excellerende en langlevende ondernemingen. Daaruit blijkt het belang van een organisatie-identiteit om het hoofd te bieden aan de veranderende omgeving. Zonder identiteit worden organisaties een speelbal van externe krachten.

Vanuit het buitenperspectief van management staat de managementtheorie centraal en met name de vraag hoe alles wat mensen bezighoudt met betrekking tot organisaties wordt ingekaderd. De problematiek wordt toegelicht door twee klassieke managementdenkers te contrasteren: Chester Barnard en Mary Parker Follett. Barnard zag een organisatie als onderneming gebaseerd op samenwerking van mensen die een gezamenlijk doel nastreven en die sensitief management vergt om een staat van evenwicht te behouden. Zijn benadering heeft grote invloed gehad op het managementdenken. Het probleem is dat Barnard geen antwoord heeft op de balans tussen samenwerking en individuele ontwikkeling. Moreel leiderschap kan worden beschouwd als een symptoom van het probleem dat Barnard ontweek. Follett’s benadering van de spanning tussen individuele mensen en sociale groepen staat in scherp contrast tot Barnard. Volgens Follett is het niet de taak van managers om mensen er to e te brengen om orders uit te voeren, maar om manieren te vinden om te ontdekken wat de situatie vraagt waar mensen voor komen te staan. ‘Ontdekken’ is ook een kernwoord in spiritualiteit.

Spiritualiteit

Voor een antwoord op de onderzoeksvraag wordt aangeknoopt bij de metafoor van de ‘weg’, waarmee alle wereldreligies zichzelf aanduiden. De verschillende spiritualiteitsscholen die binnen religieuze tradities zijn ontstaan, hebben alle een kritische houding ontwikkeld met betrekking tot de weg die wordt gevolgd. Dat impliceert kritische aandacht voor alles wat de volgelingen van de school op hun weg tegenkomen. In deze studie wordt Follett’s benadering van de situatie verhelderd aan de hand van één bepaalde spiritualiteitsschool binnen de christelijke traditie: de Sociëteit van Jezus (jezuïetenorde). Tot de kern van deze school hoort de vraag hoe de beste beslissing genomen kan worden in de verschillende situaties waar de leden van de jezuïetenorde voor komen te staan.

Vanuit het buitenperspectief van spiritualiteit wordt spiritualiteit in organisaties opgevat als een manier van te werk gaan bij besluitvorming van binnen naar buiten die gekenmerkt wordt door voortdurende activiteit om verschillende elementen die binnenkomen in het besluitvormingsproces te integreren. De karakteristieken van deze manier van te werk gaan (een ‘weg’) worden ontleend aan de werkwijze van de jezuïetenorde. Daarbij staat de vraag centraal of deze ‘weg’ ook begaanbaar is voor organisaties die het typisch ignatiaanse wereldbeeld niet delen. 

De promotie

Geïnteresseerden zijn welkom om aanwezig te zijn bij de promotie van De Jongh op maandag 12 december om 13.45 uur aan de Vrije Universiteit (auditorium), De Boelelaan 1105, 1081 HV Amsterdam.